Η εργαλειοποίηση της ιστορικής μνήμης στη διεθνή πολιτική: Η ισραηλινή πρωτοβουλία περί αναγνώρισης της γενοκτονίας των Αρμενίων και η ματαίωσή της

Στις 28 Ιουνίου 2026, ο Υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, Γκίντεον Σαάρ, ανακοίνωσε την πρόθεση της κυβέρνησης Νετανιάχου να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία των Αρμενίων, η οποία διενεργήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία με αφετηρία το 1915. Η πρωτοβουλία, η οποία επρόκειτο να τεθεί προς ψήφιση στη βουλή της χώρας (Κνεσέτ), παρουσιάστηκε από τον Σαάρ ως «ηθικό και ιστορικό καθήκον». Ωστόσο, η πρόταση αναγνώρισης αποσύρθηκε και η διαδικασία ακυρώθηκε έπειτα από αντιδράσεις όχι μόνο της τουρκικής, αλλα και της αζερικής πλευράς.

Τόσο η αρχική πρωτοβουλία της ισραηλινής ηγεσίας, όσο και η μεταγενέστερη ματαίωσή της, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζονται υπό το πρίσμα της σύνθετης περιφερειακής πραγματικότητας. Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο η ιστορική μνήμη δύναται να εργαλειοποιηθεί ως μέσο προώθησης στρατηγικών συμφερόντων στη διεθνή πολιτική. Oι αντιδράσεις της Άγκυρας και του Μπακού αντανακλούν τις εύθραυστες ισορροπίες που διαμορφώνουν τις υφιστάμενες διακρατικές σχέσεις στην περιοχή, οι οποίες ενισχύουν την εικόνα ενός Μακιαβελικού κόσμου, όπου τα κρατικά συμφέροντα ιεραρχούνται συστηματικά υπεράνω των ηθικών επιταγών. Η σημασία των δυναμικών αυτών για μία σειρά περιφερειακών υποσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένης της Μέσης Ανατολής (ή Νοτιοδυτικής Ασίας και Βόρειας Αφρικής), του Νοτίου Καυκάσου, αλλά και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, καθιστά αναγκαία την ανάλυση και ερμηνεία των τελευταίων εξελίξεων.

Η κυβερνητική πρωτοβουλία περί αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Αρμενίων από το Τελ Αβίβ δύσκολα μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά υπό το πρίσμα ηθικών κινήτρων. Άλλωστε, διαδοχικές ηγεσίες της χώρας απέφυγαν συστηματικά να ανοίξουν το ζήτημα, ακόμη και σε περιόδους που οι σχέσεις με την Άγκυρα χαρακτηρίζονταν από ένταση (βλ. γεγονότα του Μαβί Μαρμαρά το 2010). Εύλογα, λοιπόν, γεννάται το ερώτημα: Ποιοι γεωπολιτικοί υπολογισμοί οδήγησαν το Ισραήλ στη συγκεκριμένη διπλωματική κίνηση, σε αυτή τη χρονική συγκυρία;

Η κίνηση της Ισραηλινής ηγεσίας αποτελεί απάντηση στη στάση που τήρησε η Άγκυρα απέναντι στο Τελ Αβίβ στον απόηχο της επίθεσης της Χαμάς, τον Οκτώβριο του 2023. Πιο συγκεκριμένα, η φιλο-ισλαμική ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εκμεταλλεύτηκε τη διπλωματική ευκαιρία που ανέκυψε από τα γεγονότα που ακολούθησαν, ώστε να προωθήσει τα συμφέροντά της στην περιοχή. Στο πλαίσιο αυτό, άσκησε έντονη κριτική στο Ισραήλ για τις συνεχείς παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τόσο στη Γάζα όσο και στη Δυτική Όχθη, συμπεριλαμβανομένου του εγκλήματος της γενοκτονίας. Οι κατηγορίες αυτές δεν είναι αβάσιμες, όπως καταδεικνύει, μεταξύ άλλων, η ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης εκκρεμής υπόθεση περί παραβίασης από το Ισραήλ της Σύμβασης για την Πρόληψη και την Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας. Προς την ίδια κατεύθυνση συνηγορούν τα εντάλματα σύλληψης που εξέδωσε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο κατά της ισραηλινής πολιτικής ηγεσίας για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, καθώς και πορίσματα της Ανεξάρτητης Διεθνούς Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, αλλά και εκθέσεις οργανώσεων προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Human Rights Watch.

Ωστόσο, η στάση της τουρκικής ηγεσίας ως προς το Παλαιστινιακό ζήτημα θα πρέπει να εξεταστεί υπό το ευρύτερο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτικής του κυβερνώντος Κ.Δ.Α. (A.K.P.). Οι έντονες δηλώσεις του Ρ.Τ. Ερντογάν, οι συγκρίσεις του Ισραήλ με το ναζιστικό καθεστώς, η απόφαση για διακοπή των διμερών εμπορικών σχέσεων, καθώς και οι εκκλήσεις για ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των μουσουλμανικών κρατών με στόχο την αντιμετώπιση της «ισραηλινής αλαζονείας, επιθετικότητας και τρομοκρατίας», εντάσσονται σε μία ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης της Τουρκίας ως υπερασπιστή των μουσουλμανικών πληθυσμών και ως σημαντικού περιφερειακού δρώντα. 

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με τη νεοοθωμανική κατεύθυνση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία διαμορφώθηκε θεωρητικά μέσα από το Δόγμα Νταβούτογλου και απέκτησε κεντρική θέση στην εξωτερική πολιτική του Κ.Δ.Α. μετά την άνοδό του στην εξουσία το 2002. Στόχο της αποτελεί η ενίσχυση της περιφερειακής επιρροής της Τουρκίας μέσω της ανάπτυξης πολιτικών, οικονομικών και πολιτιστικών δεσμών με γειτονικά κράτη και τον ευρύτερο μουσουλμανικό κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό, η επιδείνωση των σχέσεων Τουρκίας-Ισραήλ, με χαρακτηριστικά σημεία καμπής την κρίση του Ντάβος το 2009 και το περιστατικό του Μαβί Μαρμαρά το 2010, συνέβαλε στη διαμόρφωση μίας ολοένα και πιο συγκρουσιακής τουρκικής ρητορικής απέναντι στο Τελ Αβίβ, η οποία εντάθηκε περαιτέρω μετά την 7η Οκτωβρίου 2023.

Υπό το πρίσμα αυτό, οι δηλώσεις του Υπουργού Εξωτερικών του Ισραήλ περί πρόθεσης αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Αρμενίων φαίνεται να αποτελούν μέρος μίας tit-for-tat (οφθαλμόν αντί οφθαλμού) διπλωματικής στρατηγικής, στο πλαίσιο της οποίας η ιστορική μνήμη και η αναγνώριση της γενοκτονίας εργαλειοποιούνται ως μέσα άσκησης πολιτικής πίεσης και αποστολής διπλωματικών μηνυμάτων προς την Άγκυρα. Η αντίδραση της Τουρκίας, η οποία, όντας διάδοχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αρνείται συστηματικά τις μαζικές δολοφονίες 1,5 εκατομμυρίων Αρμενίων που ζούσαν στην ανατολική περιοχή της σημερινής χώρας, υπήρξε έντονη, με τον Ερντογάν να κατηγορεί την κυβέρνηση Νετανιάχου για «κακόβουλη προσπάθεια κάλυψης των δικών της εγκλημάτων, η οποία παραβλέπει τα νομικά και ιστορικά δεδομένα».

Η ισραηλινή πρωτοβουλία, ωστόσο, δεν επηρεάζει αποκλειστικά τις σχέσεις Ισραήλ-Τουρκίας. Στο πλαίσιο αυτό, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αντίδραση του Αζερμπαϊτζάν, δεδομένων των στενών σχέσεων που διατηρεί το Μπακού με αμφότερα τα εμπλεκόμενα μέρη. Πιο συγκεκριμένα, η Τουρκία, με την οποία μοιράζεται πολιτιστικούς, πολιτικούς και στρατηγικούς δεσμούς, διαδραμάτισε τον σημαντικότερο ρόλο στην επικράτηση του Αζερμπαϊτζάν στον Πόλεμο των 44 ημερών στο Ορεινό Καραμπάχ/Αρτσάχ το 2020, παρέχοντας στο Αζερμπαϊτζάν οπλικά συστήματα, με πιο σημαντικά τα Bayraktar TB2, στρατιωτική εκπαίδευση, αλλά και επιχειρησιακή και πληροφοριακή υποστήριξη (EW). Αξίζει να σημειωθεί ότι η στήριξη του Τελ Αβίβ υπήρξε επίσης σημαντική, δεδομένου ότι ο ρόλος των ισραηλινών μη επανδρωμένων αεροσκαφών, και ιδιαίτερα των Harop, αποδείχθηκε κομβικός για την ενίσχυση των αζερικών θέσεων έναντι του Ερεβάν. Παράλληλα, οι σχέσεις Ισραήλ-Αζερμπαϊτζάν χαρακτηρίζονται από έντονη αλληλεξάρτηση και στον ενεργειακό τομέα, με το 40% του αργού πετρελαίου που εισήχθη στο Ισραήλ μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 να είναι αζερικής προέλευσης. 

Στο πλαίσιο αυτό, το Μπακού έχει αποφύγει συστηματικά να λάβει θέση ως προς το ζήτημα της Γάζας, ακολουθώντας μία προσεκτική πολιτική ακροβασίας ανάμεσα στην Άγκυρα και στο Τελ Αβίβ. Στην περίπτωση της αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Αρμενίων, ωστόσο, δεν διατήρησε τη συνήθη στάση ουδετερότητας που είχε εφαρμόσει το προηγούμενο διάστημα. Αντίθετα, μέσω επίσημης δήλωσης του Υπουργείου Εξωτερικών της χώρας, το καθεστώς Αλίγιεφ προέβη στην καταδίκη της ισραηλινής απόφασης. Πιο συγκεκριμένα, τη χαρακτήρισε ως «απαράδεκτη», αναφέροντας ότι «αλλοιώνει τα ιστορικά γεγονότα» και «υποτιμά τις προσπάθειες για επίτευξη ειρήνης και σταθερότητας στην περιοχή», ενώ κάλεσε το Ισραήλ να ανακαλέσει την απόφασή του. 

Ωστόσο, η αντίδραση της αζερικής πλευράς δεν περιορίστηκε στο επίπεδο της δημόσιας διπλωματίας. Σε συνέντευξή του στο τουρκικό τηλεοπτικό δίκτυο Haber Global στις 5 Αυγούστου, ο Χικμέτ Χατζιέφ, σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του Προέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, υποστήριξε ότι η ματαίωση της πρωτοβουλίας επήλθε έπειτα από διπλωματικές πιέσεις που άσκησε το Μπακού προς την ισραηλινή πλευρά. Σύμφωνα με τις δηλώσεις αυτές, το Αζερμπαϊτζάν φαίνεται να προειδοποίησε το Ισραήλ σχετικά με τις επιπτώσεις που θα είχε η αναγνώριση στις διμερείς σχέσεις Μπακου-Τελ Αβίβ, επισημαίνοντας ότι τα τουρκικά συμφέροντα αποτελούν «κόκκινη γραμμή» για την αζερική πλευρά.  Το γεγονός πως το Αζερμπαϊτζάν άσκησε επιτυχώς επιρροή στο Ισραήλ, επιτυγχάνοντας την πλήρη εγκατάλειψη της πρωτοβουλίας αναδεικνύει τη βαρύτητα και την έντονη αλληλεξάρτηση που χαρακτηρίζουν τις σχέσεις Μπακού-Τελ Αβίβ. Παράλληλα, ανεξαρτήτως των διαφορετικών ερμηνειών ως προς τα κίνητρα που εξυπηρετούσε η αρχική πρωτοβουλία περί αναγνώρισης, η εγκατάλειψή της ενισχύει την αντίληψη ότι τα γεωπολιτικά συμφέροντα υπερισχύουν των ηθικών επιταγών στη διεθνή πολιτική.

Στη διαμόρφωση της τελικής έκβασης της διαδικασίας φαίνεται να συνέβαλε και η στάση του Ερεβάν, του κράτους που θα αποτελούσε τον άμεσο αποδέκτη της αναγνώρισης. Πιο συγκεκριμένα, η κυβέρνηση της χώρας φαίνεται να αντιλαμβάνεται πως τα συμφέροντα που εξυπηρετεί η ισραηλινή πρωτοβουλία δεν είναι εκείνα της Αρμενίας. Παράλληλα, δεν φαίνεται να ξεχνά τον ρόλο του Τελ Αβίβ στον Πόλεμο του 2020. Υπό το πρίσμα αυτό, η Αρμενία αναγνώρισε το κράτος της Παλαιστίνης το 2024, εφαρμόζοντας μία στρατηγική διπλωματικών αντιποίνων απέναντι στο Ισραήλ. Κινούμενος στο ίδιο πλαίσιο και αναφερόμενος στις δηλώσεις του Ισραηλινού ΥΠΕΞ, ο Πρωθυπουργός της Αρμενίας, Νικόλ Πασινιάν, δήλωσε: «δεν βλέπουμε την ανάγκη να απαντήσουμε, καθώς πιστεύουμε πως το να μην εμπλεκόμαστε στο ζήτημα της εργαλειοποίησης της Γενοκτονίας των Αρμενίων είναι προς το συμφέρον της Δημοκρατίας της Αρμενίας». 

Από τα παραπάνω προκύπτει πως οι ηγεσίες του Ισραήλ, του Αζερμπαϊτζάν και της Τουρκίας προσεγγίζουν τις συγκεκριμένες διπλωματικές κινήσεις και δηλώσεις μέσα από ένα πρίσμα στρατηγικού υπολογισμού, στο πλαίσιο του οποίου ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ιστορικής μνήμης δεν αντιμετωπίζονται ως αυτοτελείς αξιακές σταθερές. Αντίθετα, επιστρατεύονται ως μέσα άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Τα μέσα αυτά στοχεύουν τόσο στην άσκηση πίεσης έναντι πολιτικών αντιπάλων, όσο και στη βελτίωση της διεθνούς εικόνας των εν λόγω κρατών, επιχειρώντας να παρουσιαστούν ως προστάτες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να αμβλύνουν τις διεθνείς επικρίσεις που στρέφονται εναντίον τους. Άλλωστε, όπως επισημαίνει ο Νικολό Μακιαβέλι, ο ηγεμόνας πρέπει να φαίνεται ενάρετος, ακόμη και όταν η πραγματική του συμπεριφορά διαφοροποιείται όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες, υπογραμμίζοντας τη διάσταση μεταξύ ουσίας και εικόνας στην πολιτική πρακτική. 

Τιμολέων Ηλίας

Απόφοιτος του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Μεταπτυχιακός Φοιτητής του Τμήματος Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου του Αμπερντίν. 

Μέλος του Εργαστηρίου Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών.

Ενδεικτικές Πηγές 

Barseghyan, Arshaluys. ‘Pashinyan Refuses to Comment on “Weaponisation” of Armenian Genocide as Israel Moves towards Recognition’. OC Media, 30 June 2026. https://oc-media.org/pashinyan-refuses-to-comment-on-weaponisation-of-armenian-genocide-as-israel-moves-towards-recognition/.

Barseghyan, Arshaluys. ‘Turkey and Azerbaijan Condemn Israeli Plans to Recognise Armenian Genocide’. OC Media, 29 June 2026. https://oc-media.org/turkey-and-azerbaijan-condemn-israeli-plans-to-recognise-armenian-genocide/.

Eichner, Itamar. ‘Azerbaijan Says Pressure Halted Israel’s Armenian Genocide Recognition Push’. Ynet Global, 4 August 2026. https://www.ynetnews.com/article/hymn1s18mg

Kayali, Laura. ‘Israel Recognizes Armenian Genocide amid Tensions with Turkey’. POLITICO, 28 June 2026. https://www.politico.eu/article/israel-recognizes-armenian-genocide-amid-tensions-with-turkey/.

Le Monde. ‘Israel recognizes Armenian genocide in rebuke to Turkey’. World,Israel. 29 June 2026. https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/06/28/israel-government-recognizes-armenian-genocide-in-rebuke-to-turkey_6754948_4.html.

Nate Ostiller, ‘Netanyahu Blocks Armenian Genocide Recognition Bill after Pressure from Azerbaijan, Haaretz Reports’, OC Media, 20 July 2026, https://oc-media.org/netanyahu-blocks-armenian-genocide-recognition-bill-after-pressure-from-azerbaijan-haaretz-reports/.

NPR. ‘Israel Moves to Formally Recognize Armenian WWI Deaths as a Genocide’. World. 29 June 2026. https://www.npr.org/2026/06/29/g-s1-130772/israel-armenian-wwi-deaths-genocide.

Reuters. ‘Turkey’s Erdogan Calls for Islamic Alliance against Israel’. Middle East. 7 September 2024. https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-erdogan-calls-islamic-alliance-against-israel-2024-09-07/.

Scarpellini, Manuela, and Nathan Rennolds. ‘Israel Formally Recognises Armenian World War I “Genocide”’. Euronews. https://www.euronews.com/2026/06/28/israels-government-formally-recognises-the-armenian-genocide-committed-during-world-war-i.